Wat is bitcoin?

Het probleem dat bitcoin wil oplossen

Digitale bestanden zijn eindeloos te kopiëren. Dat is prima voor foto's, maar dodelijk voor geld: als je een euro tien keer kunt versturen, is die euro niets waard. Dit heet het double-spend-probleem. Tot 2008 was de oplossing altijd hetzelfde: een centrale partij — een bank, PayPal, een creditcardmaatschappij — houdt het enige geldige overzicht bij en jij moet die partij vertrouwen.

Op 31 oktober 2008 publiceerde iemand onder het pseudoniem Satoshi Nakamoto een document van negen pagina's: Bitcoin: A Peer-to-Peer Electronic Cash System. Daarin stond een manier om het double-spend-probleem op te lossen zonder centrale partij. Op 3 januari 2009 draaide het netwerk. Wie Satoshi is, is nooit vastgesteld; in 2010 verdween de persoon of groep uit beeld.

Wat is "een bitcoin" eigenlijk?

Er bestaan geen munten of bestanden die je kunt vastpakken. Een bitcoin is een saldo in een gedeeld grootboek: een openbare lijst van alle transacties ooit, die duizenden computers onafhankelijk van elkaar bijhouden. "Jouw bitcoin" betekent: in dat grootboek staat een bedrag dat alleen kan worden verplaatst met een geheime sleutel die jij hebt.

Eén bitcoin is deelbaar tot acht cijfers achter de komma. De kleinste eenheid heet een satoshi: 0,00000001 BTC. Je koopt dus vrijwel nooit een hele bitcoin, maar een bedrag in euro's dat wordt omgerekend naar satoshi's.

Hoe een transactie werkt

Alles draait om een sleutelpaar. Je privésleutel is een gigantisch geheim getal dat alleen jij hebt. Daaruit wordt wiskundig een publieke sleutel en daaruit een adres afgeleid — de reeks tekens die je aan iemand geeft om betaald te worden. Die berekening werkt maar één kant op: uit een adres valt de privésleutel niet te herleiden.

1. Je wallet stelt een transactie op: "verplaats bedrag X van mijn saldo naar adres Y".
2. Je wallet ondertekent die transactie met je privésleutel. De sleutel zelf verlaat je apparaat niet.
3. De transactie gaat het netwerk in. Iedereen kan met je publieke sleutel controleren dat de handtekening klopt.
4. Een miner neemt hem op in een blok. Vanaf dat moment is hij bevestigd.
5. Elk volgend blok maakt terugdraaien exponentieel moeilijker. Bij grote bedragen wachten mensen meestal op zes bevestigingen (ruwweg een uur).

Mining en proof of work

Wie bepaalt welke transacties in het volgende blok komen? Niemand in het bijzonder — en dat is precies het punt. Miners concurreren om dat recht door een rekenpuzzel op te lossen: ze proberen miljarden keren per seconde een getal te vinden waarmee de "vingerafdruk" (hash) van hun blok onder een bepaalde drempel valt. Dat kost stroom en tijd; controleren of iemand het goed heeft gedaan kost een fractie van een seconde. Dat is proof of work.

Wie wint, mag het blok toevoegen en krijgt de blokbeloning (nieuwe bitcoin) plus de transactiekosten. Het netwerk stelt de moeilijkheidsgraad elke 2016 blokken — ongeveer twee weken — automatisch bij, zodat er gemiddeld één blok per tien minuten bijkomt, hoeveel rekenkracht er ook is.

De beveiliging zit hem in de kosten: wil je de geschiedenis herschrijven, dan moet je al dat rekenwerk opnieuw doen én de rest van het netwerk bijhouden. Met meer dan de helft van alle rekenkracht (een 51%-aanval) kun je recente transacties terugdraaien — maar je kunt geen bitcoin uit het niets maken en geen munten stelen waarvan je de sleutel niet hebt.

21 miljoen en de halving

De blokbeloning begon in 2009 op 50 BTC en wordt elke 210.000 blokken — ongeveer elke vier jaar — gehalveerd. Dat heet de halving. Daardoor loopt de uitgifte langzaam naar nul en komt het totaal nooit boven de 21 miljoen. Inmiddels is daar zo'n 95% van in omloop.

Rond een halving wordt vaak beweerd dat de koers "dus" moet stijgen. Wees daar voorzichtig mee: vier gebeurtenissen zijn statistisch nietszeggend, de datum is jaren vooraf bekend en dus in principe ingeprijsd, en de koersbewegingen in dezelfde periodes hadden ook andere oorzaken.

Wat bitcoin wel en niet is

Het Lightning Network

De blockchain zelf verwerkt maar een handvol transacties per seconde. Dat is bewust: elke node ter wereld moet alles kunnen controleren op bescheiden hardware. Voor kleine, snelle betalingen bestaat daarom een laag erbovenop: het Lightning Network. Twee partijen openen samen een kanaal met een transactie op de blockchain, doen daarbinnen onbeperkt veel directe betalingen tegen verwaarloosbare kosten, en pas bij het sluiten wordt het eindsaldo weer op de blockchain vastgelegd. In landen als El Salvador wordt dit gebruikt voor alledaagse betalingen; in Nederland is het vooral een niche.

Eerlijke kritiek

Wie alleen de voordelen leest, krijgt een onvolledig beeld. De serieuze bezwaren:

• Energieverbruik. Proof of work kost per definitie veel stroom — vergelijkbaar met het verbruik van een middelgroot land. Voorstanders wijzen op het groeiende aandeel duurzame energie en het gebruik van anders verloren gaande stroom; dat neemt niet weg dat het verbruik hoog is.
• Volatiliteit. Als betaalmiddel en rekeneenheid is iets dat op één dag 15% kan bewegen onhandig. De meeste mensen gebruiken het dan ook niet om mee te betalen.
• Concentratie. Mining is grotendeels in handen van een klein aantal grote pools, en een groot deel van alle bitcoin zit bij een kleine groep adressen en bij enkele grote bewaarders.
• Onomkeerbaarheid als valkuil. Wat een technische kracht is, is voor consumenten ook een risico: één fout en je geld is weg, zonder klantenservice.
• Misbruik. Bitcoin wordt gebruikt bij ransomware en oplichting. Onderzoek suggereert dat het aandeel illegaal gebruik klein is en dat de openbare boekhouding opsporing juist helpt, maar het probleem bestaat.